Үлэҕэ анаммыт олох.
Дмитриева Мария Николаевна.
Биһиги дьиэ кэргэн киэн туттар, холобур оҥостор киһибитинэн буолар ийэм, эбээбит, хос эбээбит Мария Николаевна Дмитриева. Кини ааспыт үйэ сэбиэскэй былаас саха сиригэр олохтонор кэмигэр 1927 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун уһук сытар Туобуйа нэһилиэгэр Дабаан диэн өтөххө ыал кыра оҕотунан Кулун тутар ыйыгар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Мотуруона хаҕыл тыйы быаламмакка илиитинэн тутар күүстээх дьахтар эбит, Аҕата Ньукулай тайаҕы атаҕынан эккирэтэн ситэр кыахтаах киһи эбит, туруу үлэһит дьонунан аатыраллара. Айылҕаттан күүстээх – уохтаах, эт – сиин мааны дьоннор этилэр. Улахан кыыстара Балбаара эрдэ ыал буолан Өлүөхүмэ оройуонугар Хоро нэһилиэгэр олохсуйбута. Уолаттар – Тиит 1913с.төрүөх, «Сирдьит” колхуоска дьаамсыгынан үлэлээбитэ. Күүһүнэн киниэхэ тиийэр киһи суоҕа – соҕотоҕун таһаҕастаах сыарҕаны соһон таһаарар эбитэ. Ыстапаан – 1915с.төрүөх, «Сирдьит» колхуоска убайынаан дьаамсыгынан сылдьыспыт. Дьарааһын – 1919с.т. «Сирдьит» колхуоска учуоччугунан, үүт тутааччынан ыраас суобастаахтык үлэлээбитэ. Икки улахан убайдара Алдан куоратынан табанан таһаҕас тиэйээччилэринэн, хаар хаачыргаата да уһун суолга туруналлара. Төрөөбүт өтөхтөрүгэр наар илии тутуурдаах ийэлэригэр, аҕаларыгар, кыра балтыларыгар амтаннаах лампысыай хампыаттаах, сыттаах мыылалаах эргиллэн кэлэллэрэ. Ийэм дьоллоох оҕо сааһа Дабааҥҥа ааспыта, ол кэмнэри күндүтүк да, сылаастык да ахта саныыра. Хайдахтаах да дохсун ардахха, сиитэс ырбаахылаах, балаҕантан сүүрэн тахсан атах сыгынньах сүүрэрин – көтөрүн, сүүрэн киирэн ийэтин сылаас алаадьытын минньигэстик сиирин. Оҕо – аймах мустан сайыҥҥы куйаас күннэргэ Марха үрэҕэр сөтүөлээн сөрүүккүүллэрин, оонньоон – көрүлээн биэрэллэрин, төннүбэт күннэрин бу сиртэн куотунуор диэри сайыһа саныыра. Ол барытын эмискэччи хара былыттыы сэрии ыар сыллара бүрүйбүттэрэ. От ыйын 1942 сылыгар үс бииргэ төрөөбүт убайдара уоттаах сэриигэ ыҥырыллан барбыттарын, киһи дууһата хараастыах, ийэм уйадыйа кэпсиирэ. Сэриигэ атаарыы күн бэҕэһээ буолбуттуу саныыра. Нэһилиэк дьоно бары мустан, ырыа – тойук ыллаан, адьарай фашистары кыайан бу сотору эргиллиэхтии арахсыбыттара.
Улахан убайа Тиит барарыгар ийэбэр аны кыра кыыстара тутаах киһи буолбутун, дьонун кини көрө – истэ сылдьарын тоһоҕолоон накаас тылын этэн барбыта. Үс эдэркээн, күүстэрэ – уохтара күүрэ сылдьар эр хоһууттара, уоттаах сэрии толоонугар сырдык тыыннара быстыбыттара. Тиит – 1943с Тохсунньу ый 3 күнүгэр Саратов куорат босхолонооһунугар суорума суолламмыта. Ыстапаан – 1944с Ахсынньы 5 күнүгэр Польша дойдутугар тыына быстыбыта. Дьарааһын – 1943с Атырдьах ыйын 21 күнүгэр Украина сиригэр, Луганскай уобаласка Дмитровка дэриэбинэ босхолонуутугар геройдуу охтубута. 1943с. ийэлэригэр Мотуруонаҕа Верховнай Главнокомандующайтан Герасим Михайлович Дмитриев хорсун быһыытын иһин наҕараадата туттарылынна диэн туоһу сурук кэлэр.
Сэрии ыар сылларын ийэм этинэн – хаанынан билбитэ. Эдэркээн кыргыттар, уолаттар күүстээх үлэттэн чаҕыйбакка, эттэрэ – хааннара бүтүөр диэри эриллибиттэрэ. Ыарахан үлэҕэ хам аччык сылдьан эр киһилии мускуллубуттара төһөлөөх көннөрбөт содулу оҥорбута буолуой!
Сэбиэскэй былаас сэрии ыарахан сылларыгар норуот үөрэхтээһинин умнубатаҕа. Ийэм ол сылларга Туобуйа нэһилиэгэр түөрт кылаас үөрэхтэммитэ. Төһө да күүстээх үлэҕэ сырыттар, быыс буллар да «Хотугу сулус» сурунаалы ааҕар идэлээҕэ. Ийэтинээн Арбаҥдаҕа олордоҕуна 1956 сыллаахха Хобуһар уола Артамыан ойох ылан Иэриҥээҕэ дьонугар көһөрөн аҕалар. Хобуһар оҕонньор уолаттарынаан Хочокко 1936 сыллаахха оскуола буолуо диэн туппут дьиэлэрин Быракаанҥа көһөрөн аҕалан ситэрэн – хоторон дьиэ оҥостон киирэллэр. Быракаан олохтоохторуттан Охонооһой, Маарыйа Уйбаныаптартан сэттис оҕоннон төрөөбүт кыракый кыысчааны ииттэ ылаллар. Ийэ , аҕа буолар дьолу толору билэллэр. Соҕотох кыыстарын кэмигэр ачаалатан, кэмигэр көмө оҥостон сахалыы сиэрдээхтик иитэллэр. Ийэм Кээҥкирэннэн, Күҥкүстээҕинэн, Эйитинэн көһө сылдьан сүөһү көрүүтүгэр доярканан үлэлээбитэ. Бэриниилээх үлэтэ үрдүк көрдөрүүтүн иһин Москуба куорат ВДНХ быыстапкатыгар сылдьар чиэскэ түбэспитэ. Кэлин сааһыран баран арыы оҥорор собуокка үлэлээбитэ. Кырдьар сааһыгар ийэбинээн бииргэ Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэр олорбуппут. Ийэм үлэһит киһи сиэринэн хаһан да быар куустан олорботоҕо. Күн уота уһаата да иистэнэр идэлээҕэ. Арыт улахан сиэнэ Өксөкүлээх Өлөксөй айымньыларын доргуччу ааҕан биэрэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй тылын баайын, чопчу ойуулуурун кыра оҕолуу сэргиирэ. Ийээ ,эбээ, хос эбээ буолар дьолун билбитэ. Сиэннэрин онтон хос сиэннэрин көрөн – истэн бүөбэйдээн улаатыннарсыбыта. Ийэм саха киһитин сиэринэн ииппит үөрэҕин сиэннэрэ, хос сиэннэрэ өйдөрүгэр – санааларыгар, сүрэхтэригэр- быардарыгар илдьэ сылдьаллар. Маны этэр буолуохтаахтар: «ситим быстыбатыныы” диэн. “Ыарахан үлэттэн туора турбакка, барытын киһи кыайар- хотор буолуохтаах” – диир үгэстээҕэ.
Ахтыыны суруйда: Мария Дмитриевна кыыһа Мария Артамоновна Дмитриева.
